بەرهەمی سماق، لە خاكی بەپیتی شاخ و بەرزایییەكانی كوردستانەوە، لە هەوای پاکی کوێستانەکان، لە ڕەنجی ساڵێکی جووتیارانەوە دەست پێ دەکات، بۆ ئەوەی ببێتە ئەو زێڕە سۆرەی لە بازاڕی دەرەوەدا بە نرخی بەرز بكرێتە بڕاند و خێروبێری لە بریی خەڵكی كوردستان، بۆ بێگانە بێت.
جاران سماق، لە باخەکانی جووتیارانەوە ڕێگەی كورتی دەبڕی بۆ بازاڕی شێخەڵڵا و دواتریش بۆ سەر خوانی خەڵك، بەڵام ئێستە ڕێگەیەكی دوور و ئاڵۆزتری هاتووەتە پێشێ، بازرگانانی دەرەوەی كوردستان بە كۆمەڵ سماقی خۆمانە دەكڕنەوە و دەیبەن لە وڵاتانی دەرەوە لە قوتووی دەنێن بە ناوی بڕاندی شاری دیكەوە دەیخەنە بازاڕەكانی جیهانەوە.
ماوەیەكە، بەهۆی نەبوونی کارگەی لە قوتوونانی مۆدێرنەوە لە ناوخۆدا، زێڕە سوورەكەی ئێرە، بووەتە جێی چاوتێبڕینی بازرگانانی تورکیا، ڕەنجی دەستی جووتیارانی کوردستان بە ناوی سماقی عەنتاب و مارکەی تورکیاوە هەناردەی وڵاتانی جیهان دەکرێت، تەنانەت بە نرخێكی گرانەوە هاوردەی كوردستانیش دەكرێتەوە، دوای ئەوەی خۆی لە سەرەتاوە بە فرێشی و بەنرخێكی هەرزان هەر لێرە كڕدراوە، ئەمەش وای کردووە ماوەیەكە نرخی سماق لە هەولێر بۆ دوو بەرامبەر بەرز بێتەوە.
ئێستە بازاڕی سماق گۆڕانێكی ڕیشەییی بەسەردا هاتووە. سەرەڕای زیادبوونی بەرهەم، نرخەکەی بۆ زیاتر لە دوو بەرامبەر هەڵکشاوە. هۆکاری سەرەکیی ئەمەش، هاتنی بە لێشاوی بازرگانانی تورکیایە، لە ڕێگەی چەند بریكارێكەوە، تەواوی بەرهەمی گوندەکان کۆ دەکەنەوە و دەیبەنە توركیا، لەوێندەر دەیخەنە قوتوو و وەك بڕاندێكی توركی هەناردەی جیهانی دەكەن.
ماجید سابیر عەتار، بریكارێكی شێخەڵڵایە، نموونەیەك دێنێتەوە بۆ ئەو شاڵاوی هەناردەكردنە ناسروشتییەی سماقی كوردستان بۆ دەرەوە و بۆ (گڵكەند) دەڵێت ”سماقی ئاكرێ كە باشترینی كوردستانە، پێشتر دەهاتە ئێرە و دەكەتە بازاڕی، بەس ئێستە توجاری تورك وەختی بەرهەمی، دەچن بە سعرەكی هەرزان بە جوملە هەمووی دەماشنەوە و دەبەنە توركیا“.
ئەو بازرگانە جەخت لە کوالێتییە بێوێنەکەی بەرهەمی سماقی ئاكرێ دەکاتەوە ”سماقی هەولێر و سلێمانی باشە، بەس ئی ئاکرێ لە عالەم یەکەمە. ئەمە جاران سماقی ئێرانی، ئۆزبەکستانی و پاکستانیمان تاقی كردیتەوە، بەس وەڵڵاهی هیچیان ناگەنە سماقی ئاکرێ، لۆیێ توجاری تورک چاویان تێ بڕییە“.
ئەو كۆكردنەوەی سماقی كوردستانە لەلایەن بازرگانانی توركیاوە، جگە لەوەی زیانی بە ناسنامەی بەرهەمەکە گەیاندووە، هاوسەنگیی بازاڕی هەولێریشی تێک داوە. هەڵکەوت محەمەد جوملەفرۆشێكی بەناوبانگی شێخەڵڵایە و ٣٠ ساڵە ئەو ئیشە دەكات، دەڵێت ”جاران سماقی ئاکرێم لۆ هەموو کوردستان و عێراقیش دەنارد، سماقی ناوچەکانی سەرگەڵو و بەرگەڵوی سلێمانی، ئی ناوچەی باڵەکایەتی و خۆشناوەتیی هەولێرێشم دەکڕییەوە، بەس تاجیرەكانی تورکیا ئیشەكەیان تێك دا، وەی لێ هات سعری سماق دووقات گران بووە“.
لە بارەی وردەکاریی نرخەکانیشەوە بە ڕوونی ئاشکرای دەکات ”پار کیلۆی سماقی سۆر و خاتوونی بە جوملە نێزیکەی چار هەزار و ٥٠٠ دینار بوو، ئەلعان گەیشتیتە ١٠ هەزار دیناری. سماقی سپی و بەڵەکیش پێشتر پێنج لۆ شەش هەزار بوو، ئێستە ١٤ هەزاریشی تێپەڕاندییە، لەوانەیە گرانتریش بی“.
بەهۆی گرانبوونی سماقەوە، لە هەولێر دیاردەیەکی مەترسیدار پەیدا بووە، ئەویش پەیدابوونی سماقی دەستکردە. بە گوتەی هەڵکەوت، سماقێكی دەستكرد لە پەلکی هەنار، خوێ و لیمۆندزی دروست دەکرێت، فەردەی ١٠ کیلۆگرامی بە ٢٥ هەزار دینار دەفرۆشرێتەوە. لەبەر هەرزانییەکەی، بەشێکی زۆری چێشتخانەکانی هەولێرێ ئەوی بەکار دەینن. تەنانەت ناوکی سماقیش كە پێشتر کیلۆی بە ٧٥٠ دینار بوو، ئێستە گەیشتیتە چوار هەزار و ٥٠٠ دینار.
بازرگانییەكە تەنیا کڕین و فرۆشتن نییە، بەڵکو گۆڕین و سڕینەوەی ناسنامەی بەرهەمێکی نیشتمانییە، بەشدار عەتار لە بازاڕی کوران، نیگەرانیی خۆی لە “بەتاڵانبردنی سماقی ئاکرێ” دەردەبڕێت، چونکە وەك ئەو دەڵێت ”ئەگەر وەزعیەتەکە ئەوها بڕوات، دەبی بەرهەمی خۆمان بە مارکەی تورکی و سعری گران بکڕینەوە”.
قەبارەی هەناردەکە لە ئاکرێوە بەرەو دەرەوە ئێجگار زۆرە. ئەکرەم نەبی جووتیاری گوندی کادانە دەڵێت حەفت ساڵ دەبێ بازرگانی تورک سماقی ناوچەكە دەكڕنەوە، بەڵام پار گەلەك زۆرتریان برد. تەنیا ئەو زیاتر لە ٣٠ بارهەڵگری پێ فرۆشتوون، كە هەر بارهەڵگرێك ٢٥ تۆن سماقی تێدا بووە، پێشبینیش دەکات لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا ١٥٠٠ بۆ ٢٠٠٠ تۆن سماق لە ڕێگەی جوملەفرۆشانی ئاکرێوە بە بازرگانانی توركیا فرۆشرابێت، كە ئەوانیش بە ناوی سماقی عەنتاب، ڕەوانەی ئەمریکا و ئەوروپایان كردووە.
ئیدریس محەمەد بازرگانێكی سماقە لە ناوچەی دینارتە، ئەو لێشاوە بە ترسناك دەزانێت و دەڵێت ”خواستی زۆر لەسەر سماقی ئاکرێ لە فەڕەنسا، بەریتانیا و وڵاتانی دیکەی ئەوروپا، تەنانەت لە ئوردن و ئیماراتیش هەیە، بەڵام چونکە لێرە کارگەی پاکێجکردنی مۆدێرن نییە، بازرگانە تورکەکان سوودمەندی یەکەمن و سماقەكە بە ناوی توركیاوە دەگاتە جیهان و ناسنامەی كوردستانی پێوە نامێنێت“. ئاماژەش بەوە دەکات، كە هەرچەندە وەرزی چنینی سماق لە ئاکرێ لە ناوەڕاستی مانگی ئابەوە دەست پێ دەکات، بەڵام ڕکابەرییەکە بۆ وەرزی نوێ زووتر دەستی پێ کردووە و یەکێک لە بازرگانە تورکەکان داوای ١٠٠ تۆن سماقی دیکەی لێ کردوون.
لە بارەی ئەو دیاردە بازرگانییە و ڕێگریكردن لە ونبوونی بەرهەمی خۆماڵی، فازڵ مستەفا بەڕێوەبەری کشتوکاڵی ئاکرێ، بە پێویستی دەزانێت کۆمپانیایەکی نیشتمانی کارگەیەک دابمەزرێنێت تا بەرهەمی جووتیاران بەنرخێکی گونجاو بکڕێتەوە و بە بڕاندی کوردی ڕەوانەی جیهانی بکات. داواش دەکات وەزارەتی کشتوکاڵ هاوسەنگییەک لە نێوان خواستی ناوخۆ و هەناردەدا دروست بکات، تاوەکو جووتیار سوودمەند بن و نرخیش بۆ بەکاربەری ناوخۆیی هێندە گران نەبێت، تا بازرگانانی ناوخۆ ناچار نەبن لە بریی سماقی خۆمان، پەنا بۆ سماقی ساختە یان هاوردەكردنی سماقی بێگانە، لە هەمووشی خراپتر، سماقی خۆمان بە ناوی سماقی بڕاندی وڵاتانی دیكە هاوردە بكەنەوە.